Leliegracht

Anne Frank Huis

De schuilplaats in het Anne Frank Huis bevond zich achter deze boekenkast

Dit beeldje van Anne Frank staat om de hoek bij de Westerkerk

Oorlogsmonument achter de Westerkerk, waarbij in gedachte is genomen dat mensen op grond van hun ras, afkomst of geaardheid een gekleurde driehoek moesten dragen in de concentratiekampen. Dit monument heeft de vorm van zo'n driehoek.

Monument Joodse Jongensweeshuis

Een lint van steen aan de Amstel, niet ver van het huidige Muziektheater, memoreert de bijna honderd kinderen en drie verzorgers van het joodse jongensweeshuis Megadlé Jethomiem die in maart 1943 door de Duitse bezetter op transport zijn gezet naar het concentratiekamp Sobibor. Megadlé Jethomiem (De Opvoeders van Wezen) werd in 1738 opgericht door de Hoogduitse gemeente. Aanvankelijk betaalde het weescollege voor voedsel, kleding en onderwijs van de jongens die in joodse gezinnen opgroeiden, maar toen in de 19e eeuw de opvang terugliep, bleek een weeshuis noodzakelijk.
Het eerste huis opende in 1836 aan de inmiddels verdwenen Zwanenburgerstraat. In 1865 werd het nieuwe weeshuis aan de Amstel geopend, op de hoek van de Zwanenburgerstraat, naar een ontwerp van Cornelis Outshoorn (1810-1875), tevens architect van het Amstel Hotel.
De weesjongens hadden bijzondere taken in de joodse gemeenschap. Zo liepen ze bij de begrafenis van een overleden regent voor de baar en zeiden ze het kaddisj-gebed op voor de kinderloze contribuanten van het weescollege. Na de Tweede Wereldoorlog fungeerde het weeshuis als vertrekpunt voor jongens op weg naar Israël. Het gebouw aan de Amstel is verkocht en uiteindelijk in 1977 gesloopt.

 Thans staat hier het Muziektheater Amsterdam dat ook wel de Stopera wordt genoemd. Het is een theater dat speciaal gebouwd is voor het opvoeren van opera's, balletten en andere vormen van muziek. Het Muziektheater maakt deel uit van het gebouwencomplex met de naam Stopera, een combinatie van het Amsterdams Stadhuis en het Muziektheater (Stadhuis en opera). Het gebouw is op 23 september 1986 geopend aan de Amstel 3 te Amsterdam. Ter herinnering aan het drama dat zich op deze plaats heeft afgespeeld is er een monument in de vorm van een lint in de straat voor het gebouw gemetseld.

De Dokwerker is een beeld en monument op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam ter nagedachtenis van de Februaristaking van 1941.

Het standbeeld is in opdracht van het Amsterdamse gemeentebestuur ontworpen en gemaakt door de beeldhouwer Mari Andriessen. Willem Termetz heeft in 1951 voor het beeld geposeerd. Termetz was een Haarlemse timmerman/aannemer die Andriessen al voor de oorlog kende. Het vermoeden is dat ze ook samen in het verzet zaten. De zware bouw van Termetz' lichaam had de uitstraling die Mari Andriessen zocht. Willem Termetz stond vanwege het karakter van het beeld (De Februaristaking) niet te trappelen om als beeld te worden vereeuwigd. Uiteindelijk heeft Godfried Bomans hem overgehaald wel te poseren. De definitieve versie zou na verschillende ontwerpen in een gipsmodel medio 1951 klaar moeten zijn. Het werd een jaar later. Het beeld van de dokwerker is in een Parijse gieterij gegoten.

Door foto's werd het beeld in de pers bekend. Op 28 maart 1952 schreef het Haarlems Dagblad: "Mari Andriessen heeft ter symbolisering van de staking een gewone dokwerker genomen en geenszins een geïdealiseerde arbeider."

Koningin Juliana heeft het beeld in december 1952 onthuld, en sindsdien is het beeld de centrale plek van de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking op 25 februari. Het monument is ook een aantal keren het begin- of eindpunt geweest van demonstraties tegen racisme.

De Dokwerker stond niet altijd op de plek waar hij nu staat. In het begin stond hij met zijn armen gestrekt naar het Waterlooplein. In 1970 is het beeld verplaatst in de richting van de synagoge wegens werkzaamheden aan de metro en de Stopera.

 

Wanneer we ons in de voormalige Jodenbuurt in Amsterdam bevinden staan we stil bij de Februaristaking in 1941. Het beeld De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein herinnert hier aan. In de NPS TV serie De Oorlog wordt in deel 3 aandacht besteed aan de Februaristaking.

In Amsterdam is de spanning in het begin van 1941 hoog opgelopen. Naast de discriminerende maatregelen tegen de joden (inmiddels is er een bioscoopverbod afgekondigd) zijn er ook confrontaties tussen joodse jongeren en provocerende leden van de WA, de geüniformeerde tak van de NSB.
Dat is al eind november 1940 begonnen toen de NSB een mars door de joodse wijk organiseerde. In december zijn er acties rond de horeca: de WA wil eigenaren van cafés en restaurants dwingen bordjes op te hangen met de tekst ‘Joden niet gewenst’. Joodse jongeren organiseren zich in knokploegen en gaan WA-mannen te lijf.

NSB rellen bij cafe-cabaret Akcazar

Het wordt steeds onduidelijker wie er de baas is op straat: de politie, de WA, de knokploegen, de Duitsers?

Er ontwikkelt zich een soort stadsoorlog, waarbij zelfs een dode valt: de WA-man H. Koot overlijdt aan zijn in een straatgevecht opgelopen verwondingen. Zijn begrafenis wordt een NSB-demonstratie van formaat.

De leider van de NSB Anton Mussert op de begrafenis van WA-man Koot

De speciale vertegenwoordiger van Seyss-Inquart voor Amsterdam, dr Hans Böhmcker, laat als represaille een deel van de joodse wijk afsluiten. Na de dood van Koot en de (tijdelijke) afsluiting van de jodenbuurt lopen de spanningen steeds hoger op. Op 19 februari 1941 is er een nieuw incident tussen een groep NSB-ers en een joodse knokploeg in Koco, een ijssalon in Amsterdam Zuid. Hanns Albin Rauter, de hoogste Duitse politie-autoriteit in Nederland, eist dan vervolgens dat er een harde maatregel wordt genomen. Hij stelt de arrestatie van een grote groep joodse mannen voor, en krijgt daarvoor toestemming van zijn hoogste chefs, in Duitsland Heinrich Himmler en in Nederland Arthur Seyss-Inquart.

Op zaterdagmiddag 22 februari 1941, en op de volgende zondagochtend, voeren zeshonderd mannen van de Ordnungspolizei een actie uit in de Amsterdamse jodenbuurt. Ze pakken rond de 400 joodse mannen op, tussen de 20 en 35 jaar.
We weten hoe dat er op zaterdag 22 februari 1941 aan toeging, want een Duitse soldaat maakte er foto’s van en een Amsterdamse fotolaborant drukte ze stiekem dubbel af, zodat ze na de oorlog in Amsterdam opdoken.
De arrestanten gaan via Schoorl naar Duitse concentratiekampen, zoals Mauthausen, waar vrijwel niemand levend uitgekomen is.