Op zaterdag 13 september 2014 nam ik deel aan de battlefield tour "Sporen van de Slag om Arnhem" met de Vrienden van het Airborne Museum te Oosterbeek. Het was een tour langs een aantal plaatsen die van groot belang waren tijdens de Slag om Arnhem van 17 t/m 26 september 1944. Hoewel deze plaatsen reeds eerder zijn bezocht tijdens eerdere tours, was het toch nuttig om tijdens deze tour ervaringen uit te wisselen en stil te staan bij de vraag hoe het toch kwam dat deze operatie zo vreselijk mis is gegaan.

Onze gidsen van deze tour kijken of alle deelnemers er zijn. Links Wybo Boersma van de Guild of Battlefield Guides, voormalig directeur van het Airborme Museum en Jaap Korsloot

Van vliegvelden in Engeland werden de Horsa gliders met de 1st Airborne Division door de militaire versie van de Dakota, de C-47 Skytrain, de lucht ingetrokken op weg naar de landingszones bij Arnhem, 17 september 1944

Na de landing liggen de gliders overal verspreid op de heide

Direct na de landing wordt het materieel aan boord van de glider uitgeladen om snel ingezet te worden

De landing van een Horsa glider

De heide bij Wolfheze

We begonnen de tour bij de mooie bloeiende heide bij Wolfheze. op het punt waar we stonden landden op 17 september 1944 de gliders op landingszone 'Z'. vandaar kon je ook de droppingszone 'X' zien, ook bij Wolfheze, ten zuiden van de spoorlijn Arnhem-Ede. Men koos voor een aantal dropping- en landingzones ten westen van Arnhem, 10 tot 15 kilometer van het doel. Op deze terreinen landde de gehele 1e Britse Airborne divisie en de 1st Polish Independent Parachute Brigade.

Britse parachutisten met glider op de heide bij Wolfheze

Britse parachutisten met een glider op de achtergrond op de heide bij Wolfsheze

Dat men niet kon landen bij het hoofddoel, de Rijnbrug bij Arnhem, was in feite al een groot minpunt van deze hele operatie. Terwijl er toch nog een behoorlijke afstand moest worden afgelegd van de landingsterreinen naar de brug, viel het verrassingseffect weg en zagen de Duitsers kans zich te hergroeperen en de weg naar de brug af te snijden. Punt was dat het terrein rond de brug ongeschikt was bevonden voor landingen, vanwege dichte bebossing, veel Duits luchtdoelartillerie FLAK en veel sloten in het gebied aan de zuidkant van de Rijnbrug. Maar ook in het voordeel van de vijand en dus in het nadeel van de geallieerden was dat er niet voldoende vliegtuigen en bemanningen beschikbaar waren om de divisie in één keer te vervoeren. Dus werden de landingen over drie dagen verdeeld.

Landing- en droppingzones

Er vonden zowel landingen van zweefvliegtuigen (gliders) als dropping van parachutisten plaats. In de gelederen van de geallieerden keken de parachutisten enigszins neer op de soldaten die per glider werden aangevoerd. Dat beeld is toch wel bijgesteld toen men zag onder welke omstandigheden de gliders landden en hoe de inzittenden zich moesten verdedigen tegen de vijand. Ook waren een gliders die crashten.

De landingsterreinen werden aangeduid met een letter.

·      X  Droppingzone bij Wolfheze, ten zuiden van de spoorlijn   Arnhem-Ede.

·      Z  Landingzone ten westen van Wolfheze.

·      S  Landingzone Reijerskamp, ten noorden van de spprlijn Arnhem-Ede.

·      Y  Droppingzone ten oosten van Ede, de Ginkelse Heide.

·      K  Droppingzone ten zuiden van de Rijnbrug.

·      L  Landingzone op het landgoed Papendal, ten zuiden van de verkeersweg Ede-Arnhem.

·      Y  Droppingzone voor de bevoorrading.

 

Een jeep rijdt uit een glider nadat de neus is weggedraaid

Omdat er niet voldoende vliegtuigen en bemanningen beschikbaar waren om een divisie in één keer te vervoeren, werden de landingen over drie dagen verdeeld.

·      Op 17 september 1944 kwamen twee brigades naar Arnhem:

Op 'X' de 1e Parachutistenbrigade bestaande uit het 1e, 2e en 3e Parachutistenbataljon.

Op 'S' de 1st Airlanding Brigade, bestaande uit het 7th Battalion 'The Kings Own Scottish Borders' (7 KOSB), de 2nd Battalion 'The 'South Staffordshire Regiment' (2 South Staffords) en de 1st Battalion 'The Border Regiment' (1 Border).

Op 'Z' de divisiestaf.

·      Op 18 september 1944 landden de 4e Parachutistenbrigade en eenheden die op zondag niet geland waren.

Op 'Y' de 4e Parachutistenbrigade, bestaande uit het 10e, 11e en 156e Parachutistenbataljon.

Op 'X' de gliders met materiaal van de 4e Parachutistenbrigade.

Op 'S' en 'Z' gliders die de eerste dag niet geland waren en de rest van het 2nd Battalion 'The South Staffordshire Battalion'.

·      Op 19 september 1944 vond de landing plaats van de 1st Polish Independent Parachute Brigade op 'K', terwijl het materieel aangevoerd met gliders landde op 'L'. De landing van 27 van de 35 Poolse gliders vond plaats tussen de Duitse en Britse linies.

De duiker bij Wolfheze

Van de heide bij Wolfheze reden we langs het station en de spoorlijn langs de Johannahoeveweg ten noorden van de spoorlijn. We stapten uit en liepen het laatste gedeelte evenwijdig aan de spoorlijn tot we bij de duiker onder de spoorlijn Arnhem-Ede. Hier hoorden we over de opmars van het 1e Airborne Reconnaissance Squadron op 17 september 1944. De duiker was een smal en laag stenen tunneltje dat onder de spoorlijn van Arnhem naar Ede doorliep. Hier liepen mannen van de 1st Airborne in een hinderlaag van de SS Krafft Battalion op 17 september 1944 met uitzicht op de plek waar kapitein Lionel Queripel door zijn optreden het Victoria Cross kreeg op 19 september. Het werd gebruikt door elementen van het 4de Parachute Brigade om zich terug te trekken uit hun stelling ten noorden van de spoorlijn op 19 en 20 september 1944. Het merendeel van de transporten ging via de spoorwegovergang in Wolfheze, en soms werd zelfs geprobeerd de steile taluds op te rijden. Echter bleek dat de duiker kon worden gebruikt door jeeps door lucht uit de banden te laten lopen. Eenmaal aan de andere kant konden de mannen hun weg vervolgen naar de perimeter van Oosterbeek.

Lopend richting het pad naar de duiker onder de spoorlijn bij Wolfsheze zag ik dit woonhuis waar deze mooie airborne vlag uit hing.

Het pad dat loopt naar de duiker bij Wolfsheze onder de spoorlijn door.

De duiker onder de spoorlijn Ede-Arnhem bij Wolfheze. Hier liepen mannen van de 1st Airborne in een hinderlaag van de SS Krafft Battalion op 17 september 1944.

Uitzicht op de plek waar kapitein Lionel Queripel door zijn optreden op 19 september 1944 het Victoria Cross kreeg.

Ginkelse Heide

Bij het airborne monument aan de rand van de Ginkelse Heide, ter hoogte van de Schaapskooi, aan de Verlengde Arnhemseweg te Ede, vertelde onze gids over de gebeurtenissen op de Ginkelse Heide.

 

Panoramafoto van het monument en de Schaapskooi op de Ginkelse Heide.

Op 17 september 1944 rond 13.00 landde het Schotse 7th Battalion The King's Own Scottish Borderers (KOSB) met 700 man in 45 gliders op landingzone 'S' bij de Rijerskamp, ten noord-westen van Wolfheze. Het bataljon onder bevel van luitenant-Kolonel Payton-Reid had opdracht de Ginkelse Heide te verdedigen. Daar zou de volgende dag de Britse 4th Parachute Brigade van Brigade-Generaal Hackett landen. Tegen de avond trok het bataljon richting Ede en nam stellingen in langs de westelijke, zuidelijke en oostelijke rand van de heide.

Het Airborne monument op de Ginkelse Heide

Deze tekst staat op de plaquette bij het Airborne monument op de Ginkelse Heide

De A compagnie nam stelling langs de Amsterdamseweg bij café 'Planken Wambuis'. Hier werden al snel ongeveer 20 Duitse militairen die zich in een Rode Kruis auto verplaatsten, gevangen genomen. Het 4e peloton van luitenant Strang, met een 6-ponder antitank kanon, begaf zich meer naar het westen en betrok een stelling bij de bosrand, oost van herberg de Zuid Ginkel, langs de rijksweg. De B-compagnie nam posities in langs de noordoostelijke rand van de Sijsselt, dat was de westrand van de Ginkelse Heide. De C-compagnie groef zich in ten zuiden van de B-compagnie langs dezelfde bosrand tot aan de spoorlijn. Zowel B als C compagnie patrouilleerden veelvuldig richting de Edese kazernes om de Duitsers in het ongewisse te houden over de geallieerde bedoelingen. De D en S compagnie en het bataljonshoofdkwartier gingen in stelling langs de zuidzijde van de heide bij de huidige A-12, die in 1944 nog in aanleg was. D-compagnie fungeerde als reserve.

Landing van de Britse para's op de Ginkelse Heide

De landing van de 4e Parachutistenbrigade op de Ginkelse Heide. Kapitein Booty had een camera bij zich en nam deze foto op 18 september 1944.

Duitsers schieten op de neerkomende Britse para's op de Ginkelse Heide

Gelande parachutisten leggen hun uitrusting op een wagentje die gecharterd is door burgers
In opdracht van Rauter kwamen vanuit het concentratiekamp Amersfoort in de loop van de middag en avond eenheden van het 3e No. 2 (Dutch) Troop van No. 10 Inter Allied Commando, Adriaan Beekmeier.' onder bevel van Sturmbahnführer Helle in Ede aan. Dit voornamelijk Nederlandse bataljon met Duitse officieren en kaderleden telde ongeveer 750 man. Rauter was tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland de hoogste vertegenwoordiger van de SS, en als zodanig hoofdverantwoordelijke voor vervolging en onderdrukking van het Nederlandse verzet en medeverantwoordelijke voor de deportatie van de Nederlandse Joden. Na de oorlog werd hij ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

Luchtfoto van de Ginkelse Heide. Deze foto is enkele ogenblikken voor de luchtlanding genomen. De heide is door mortiervuur in brand geschoten
30 man van het  'Jagdkommando' kwamen in Ede. Onder leiding van Oberscharrführer Sakkel gingen ze op de fiets richting Planken Wambuis. Ze werden bij de herberg Zuid Ginkel onder vuur genomen door het peloton van luitenant Strang. Er vielen veel doden en gewonden. De meeste overlevenden sloegen op de vlucht. Ook het Duitse 4e compagnie van Hauptsturmführer Bartsch kreeg bevel langs dezelfde weg op te rukken, maar deze opmars werd eveneens door het 4e peloton van luitenant Strang gestuit. Beide Duitse compagnieën zaten vervolgens vast in de omgeving van herberg 'De Zuid Ginkel'. Gedurende de nacht hielden de Schotten met lichtkogels de heide verlicht. De Duitsers zetten pantserwagens met zoeklichten in. Om omsingeling te vorkomen moest het 4e peloton zich terugtrekken richting Planken Wambuis, waarbij luitenant Strang gewond raakte. Het kanon werd achtergelaten. Bij 'Planken Wambuis' ontstonden opnieuw gevechten, waarbij aan Duitse zijde zware verliezen werden geleden Op deze positie bevond zich ook de bij de KOSB ingedeelde Nederlander van No. 2 (Dutch) Troop van No. 10 Inter Allied Commando, Adriaan Beekmeier. Hij ondervroeg de krijgsgevangenen en ontdekte tot zijn ontzetting dat dit meest Nederlandsers waren. Het gaat dus om de strijd om de bosrand van de Ginkelse Heide in bezit te krijgen om de landing van de 4e Parachutistenbrigade op 18 september mogelijk te maken. De gevechten tussen de Britten en Schotten gaan over en weer. De Britten wisten niet dat de landing op 18 september om 10.00 was uitgesteld tot 15.00 uur vanwege slecht weer in Engeland. Het 3e peloton van de 21ste Independent Parachute Company legde volgens plan om 09.00 uur de witte markeringslappen 'Y' uit om de droppingszone aan te geven en een 'T' zodat men vanuit de lucht de windrichting kon bepalen. De groene rookpotten werden achter de hand gehouden.

In de loop van de ochtend van maandag 18 september ontstond er een gevechtspauze op en rond de heide. De Schotten wachtten op de komst van de 4e Parachutistenbrigade en de Hollandse SS staakte tijdelijk haar aanvalsacties. Door de Duitsers werden meer troepen aangevoerd. Deze waren samengevoegd in drie Kampfgruppen, die tussen Wageningen en Ede als 'Westgruppe' tegen de Britse troepen werden ingezet. De eenheden die bij de Ginkelse Hide in gevecht waren met de King's Own Scottish Borderers, werden onder bevel gesteld van Oberst Knoche en vormden met de daaraan toegevoegde 7e en 8ste compagnie van Wehrmacht Sicherungsregiment 26 de 'Kampfgruppe Knoche'

King's Own Scottish Borderers (KOSB)

Vlak voor de dropping van de 4e Parachutistenbrigade laaiden de gevechten weer op. De Duitsters lanceerden vanuit het bosgebied west van de Eder Heide met de 7e en 8ste compagnie een aanval in zuidoostelijke richting naar de nieuwe Rijksweg. Hierbij raakten zij in gevecht met de B compagnie van de KOSB. In de zuidoosthoek van de heide probeerde de S compagnie van Major Hill nog voor de landingen de bossen van de vijand te zuiveren. Het kwam tot felle man tegen man geveechten, waarbij bajonetten, messen en pionierschoppen werden gebruikt. Majoor Hill snevelde, toen hij de tracé van de A-12 in aanleg overstak. Inderdaad vond rond 15.00 uur de dropping plaats van 1900 parachutisten van de 4e Parachutistenbrigade op de droppingszone 'Y'. Ze werden aangevoerd met 121 Dakota's. In de militaire uitvoering werden deze Skytrain genoemd. De para's werden van diverse kanten door de Duitsers onder vuur genomen. Ze kwamen terecht tussen de Duitse posities en Duitsers werden ineens omringd door Britten. Chaos alom.

Brigadier Hackett on the radio

De staf van de 4e Parachutistenbrigade had haar verzamelpunt bij de schaapskooi. Toen brigadier Hackett hier arriveerde had hij al vijf SS'ers gevangen genomen. Op het verzamelpunt kreeg Hackett bezoek van luitenant-kolonel Mackenzie van de staf van de 1e Airborne Divisie, die hem de situatie uitlegde.