TEXEL. DE OPSTAND VAN DE GEORGIËRS.
Op zaterdag 29 april 2023 namen we deel aan weer een interessante battlefiled tour. Dit keer georganiseerd door Dalstra Slagveldreizen naar Texel. Hier vond aan het einde van de oorlog in mei 1945 een opstand plaats van de Georgiërs die in dienst waren van de Duitse Wehrmacht. Via de verschillende opstapplaatsen reden we naar Den Helder vanwaar wij de oversteek naar Texel maakten. Onze gids Rob Janssen praatte ons onderweg bij over de aanloop naar de dramatische gebeurtenissen die in de nadagen van WO II de geschiedenis zijn ingegaan als de Russenoorlog. Aangekomen op Texel bezochten we de vuurleidingskazemat bij Den Hoorn, een uitkijkpost vanwaar de Duitsers een goed zicht hadden op de eerste gevechtshandelingen van de in opstand gekomen Georgiërs.
Op reis naar Texel
Dankzij de schermen konden we vooruit kijken in de bus.
Op de afsluitdijk passeerden we de ontwerper er van: Ir Lely. In 1891 werkte de jonge ingenieur Cornelis Lely de eerste plannen uit voor de Afsluitdijk. In 1913 zorgde hij er als minister van Waterstaat voor dat het project op de agenda van het kabinet kwam.
Het was indrukwekkend om de verkeersstroom te zien dat op en af de veerboot ging. Daar had ik me geen voorstelling van kunnen maken.
Hier maakte ik een foto van een andere veerboot soortgelijk aan die waar wij ons op bevonden. Het ging af en aan met volle veerboten van en naar Texel.
Loodsmansduin
Aangekomen op Texel bezochten we als eerste de bunkers van Loodsmansduin. Het Loodsmansduin ligt buiten Den Hoorn achter camping Loodsmansduin, langs het wandelpad naar paal 9.
Bij Loodsmansduin liggen twee bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. Vanaf de bovenste bunker hadden we een prachtig uitzicht over een deel van het eiland.
Prachtig uitzicht vanuit de bunker Loodsmansduin
Duitse bunker, Loodsmansduin op Texel.
Destijds had de Duitse kustverdediging uitzicht vanuit deze bunker op zee. Nu is het mijn vrouw die ik waarneem vanuit de bunker.
Deze Duitse bunker is ondergronds gemaakt op Loodsmansduin, zodat die niet waarneembaar was vanaf zee en vanuit de lucht.
We verlaten Loodsmansduin en lopen terug naar de bus.
Vervolgens bezochten we bunker Texla. Deze bunker is genoemd naar het gelijknamige huis vlak ernaast. Het is een communicatiebunker van het type R617, gebouwd in 1943. Hier werden verbindingen gelegd tussen het vaste land en de batterijen op het eiland. Tijdens de Georgische opstand was deze bunker erg belangrijk. De Georgiërs wilden voorkomen dat de Duitsers om hulp zouden vragen. Texelaars werden opgeroepen om zich aan te sluiten bij de Georgiërs om zo de opstand te versterken. Deze bunker is onderdeel van de beleefbare Herdenkingsroute Texel.
De Hakenkruisvlag wappert boven Den Burg op Texel.
Duitse soldaat die zich vermaakt met Texelse vrouwen.Blijkbaar was het geen probleem om samen met die vrouwen even te spelen met een geweer. Dat tekent misschien ook wel de ongedwongen sfeer op Texel tijdens de oorlogsjaren tot de opstand uitbrak op het eiland door de Georgiërs in de nacht van 5 op 6 april 1945. Deze opstand duurde tot 20 mei 1945.
Duitse soldaten genieten van een biertje op Texel. Tijdens de oorlog was het voor hen een ongedwongen verblijf op dit eiland. Hoewel onderdeel van de Atlantikwall was het voor de geallieerden geen interessant doelwit.
Duitse soldaat doet een dutje op het vredige eiland Texel.
Vervolgens neemt gids Rob ons mee naar verschillende plekken in het centrum van Den Burg waar we aan de hand van ooggetuigenverslagen kennisnemen van de dramatische gebeurtenissen uit het begin van de strijd. Tevens is hier gelegenheid voor een korte lunch want er is nog veel te zien.
Twee gewonde Georgische soldaten.
Brits-Indische soldaten die vrijwillig in de Wehrmacht dienden, waren op Texel gelegerd voor de komst van de Georgiërs.
Mijn eerste gedachte was: hoe komen Georgiers in de oorlog nu op een door Duitsland bezet eiland Texel. Dat is toch vreemd! Het bleek dat in de Duitse Wehrmacht niet alleen de zogenoemde ‘arische’ soldaten dienden, maar dat ook militairen uit door de Nazis onderworpen landen of gunstig gestemde landen dienst namen in het Duitse leger. Er waren zelfs Indische soldaten bij. Georgië was niet bezet door Duitsland. Zover kwamen ze nauwelijks. De aandacht was gericht op de Kaukasus. Weliswaar overschreden de Duitsers kortstondig de Georgische grens en bezette het in Abchazië het dorp Pschoe , maar moest zich weer terugtrekken. Aan beide zijden van het front waren Georgiërs te vinden. Het Georgisch Legioen was een van de Ostlegionen van het Duitse leger en bestond hoofdzakelijk uit Georgiërs. Het 822e Georgische vrijwilligersbataljon was een van de bataljons uit het Duitse zogenaamde Ostlegion-programma. Deze bataljons werden voor een deel samengesteld uit Sovjet-krijgsgevangenen die vaak onder erbarmelijke omstandigheden in krijgsgevangenenkampen moesten leven. Sommige gevangenen stierven door kou, ondervoeding en heersende epidemieën. Om aan deze omstandigheden te ontkomen kozen velen min of meer noodgedwongen voor een plaats in het Ostlegion. Anderen namen vrijwillig dienst in het Duitse leger in de hoop het communisme in hun vaderland te kunnen verslaan of verdrijven. Door de Sovjets werden al deze militairen, vrijwilligers of niet, zonder uitzondering als landverraders beschouwd. Via Frankrijk en 17 maanden verblijf in Zandvoort werden zij op 6 februari 1945 gelegerd op
Texel. Daar en ook in andere onderdelen streden minstens 30.000 Georgiërs aan Duitse zijde. Zij werden niet aan het oostfront, maar elders ingezet. In de loop van de oorlog werden ook Georgiers gestationeerd op Texel. In april 1945 kwam een Georgisch bataljon op Texel in opstand tegen zijn Duitse bevelhebbers. Op Texel stonden deze Georgiërs bekend als “de Russen”. Meer Georgiërs, minstens 700.000, streden aan de kant van het Rode Leger. Zo verdedigden 2.500 Georgische soldaten Brest tegen een Duitse aanval. Georgië zelf was een belangrijke producent van munitie.
Op 5 april gaf bataljonscommandant majoor Klaus Breitner aan de Georgische vrijwilligerscommandant, voormalige Sovjetkapitein, Sjalva Loladze opdracht om zich met zijn bataljon gereed te maken om de volgende dag om 07.00 uur te vertrekken. De Georgische pro Duitse vrijwillige troepen zouden - tezamen met Duitse soldaten en Nederlandse en Vlaamse vrijwilligers van Waffen-SS en Sicherheitsdienst - worden ingezet tegen de westelijke geallieerden in Oost-Nederland (tegen onder andere de 1e Poolse Pantserdivisie, van het Eerste Canadese Leger, onderdeel van het Tweede Britse Leger). Wilden de Georgiërs zich nog rehabiliteren voor het feit dat ze in Duitse dienst waren getreden, dan moest dat snel en voor de definitieve Duitse nederlaag gebeuren, aangezien de geallieerden al voor Berlijn en Bremen lagen, en het einde van de oorlog een kwestie van dagen zou zijn.
Op 6 april 1945 om 01.00 uur 's nachts precies, kwamen de Georgiërs tegen de Duitsers in opstand. Het begon op Texel
bij Den Burg. Zij noemden deze operatie de Dag der Geboorte. Elke Georgiër wist precies welke Duitser uit het bataljon hij moest doden. Meteen na 1.00 uur werden ongeveer 200 Duitsers vermoord. Daaraan kwam geen kogel te pas: de meeste Duitse officieren en soldaten werden met messen en bajonetten in hun slaap gedood.
Den Burg
Vanuit dit huis in Den Burg op nr 44 begon in de nacht van 6 april 1945 de aanval op de Duitsers aan de overkant.
Duitsers aan de overkant zaten in dit gebouw en werden allen omgebracht. Dat was opzet van de Georgiers aan het begin van de opstand: geen gevangenen maken maar alle Duitsers geruisloos ombrengen zodat de Duitsers niet werden gealarmeerd.
We lopen door deze straat in Den Burg, horende dat zich hier bittere gevechten hebben afgespeeld tussen de Georgiers en de Duitsers. Het zal lastig geweest zijn vriend en vijand te onderscheiden. Immers zowel de Georgiers als de Duitsers droegen het uniform van de Duitse Wehrmacht.
De Groeneplaats in het centrum van Den Burg. In het pand van hotel De Lindeboom, destijds hotel Texel, bevond zich de
Inselkommandantur, waar de Inselkommandant Erich Neumann zich had gevestigd.
De hakenkruisvlag in top bij de Inselkommandantur in Den Burg. De Inselkommandantur in Den Burg was tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog het bestuurlijke en militaire hoofdkwartier van de bezetter op Texel. Vanuit deze commandopost werden onder meer militaire zaken, ordehandhaving en contacten met de lokale overheid geregeld. Den Burg was als grootste dorp en bestuurscentrum van het eiland een logische locatie voor deze functie. De Inselkommandantur herinnert aan een ingrijpende periode in de geschiedenis van Texel, die in 1945 werd afgesloten met de opstand van Georgische soldaten en de daaropvolgende gevechten op het eiland.
Tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog stond Texel onder militair bestuur. In de laatste oorlogsmaanden was majoor Karl Breitner de Duitse eilandcommandant. Hij kreeg vooral bekendheid door de Georgische Opstand op Texel, die in april 1945 uitbrak nadat Georgische soldaten in Duitse dienst in opstand kwamen tegen de bezetter. De gevechten waren hevig en duurden voort, zelfs nadat Nederland op 5 mei 1945 officieel was bevrijd. Pas op 20 mei 1945 kwamen Canadese militairen op het eiland aan om de Duitse troepen te ontwapenen en de orde te herstellen. De gebeurtenissen maakten Texel tot een van de laatste slagvelden van Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Samen met mijn vrouw Elly zitten we nu rustig in dit voormalig Duits hoofdkwartier, thans hotel De Lindeboom, vredelievend een kopje koffie te drinken, genietend van het heerlijke weer op Texel. Dat was 78 jaar geleden wel heel anders.
Er is ook gelegenheid om door Den Burg te wandelen. Het is een mooie plaats met oude pandjes en leuke straatjes.
Het Vermaningsglop in Den Burg op Texel dankt zijn naam aan de vermaning, de benaming die doopsgezinden gebruiken voor hun kerkgebouw. In 1945 stond Den Burg, net als de rest van Texel, in het teken van de laatste oorlogsdagen en de terugkeer naar het dagelijks leven na de bevrijding. Het glop vormde een karakteristieke, smalle verbinding in het historische dorpscentrum, waar woningen, winkels en kerkelijke gebouwen dicht bij elkaar lagen. De naam herinnert aan de doopsgezinde geschiedenis van het dorp.
n het centrum van Den Burg is rond de Weverstraat en de Parkstraat sprake van aanzienlijke verwoesting. De schade in dit gebied is duidelijk zichtbaar en heeft grote gevolgen voor de directe omgeving. Bewoners, ondernemers en bezoekers worden geconfronteerd met een ingrijpend beeld in een normaal levendig deel van het dorp.
De strijd in Den Burg op Texel maakte deel uit van de Georgische Opstand in de laatste weken van de Tweede Wereldoorlog. In de nacht van 5 op 6 april 1945 kwamen Georgische soldaten, die door Duitsland als krijgsgevangenen waren ingezet, in opstand tegen de Duitse bezetting. Ook Nederlandse verzetsmensen en inwoners van Texel raakten betrokken bij de gevechten. Den Burg was van groot strategisch belang, omdat het de belangrijkste plaats op het eiland was en verschillende wegen er samenkwamen. De strijd was hevig en bracht veel gevaar voor de bevolking met zich mee. Duitse troepen sloegen de opstand hard neer; er vielen veel slachtoffers onder Georgische soldaten, Duitse militairen en Texelse burgers. Hoewel Nederland op 5 mei 1945 officieel werd bevrijd, duurden de gevechten op Texel nog voort tot 20 mei. Daardoor wordt de strijd op het eiland vaak gezien als een van de laatste veldslagen in Europa. De gebeurtenissen worden op Texel nog altijd herdacht, onder meer bij het Georgische ereveld Loladze in Oudeschild.
Foto uit 1945 van een groep Georgiërs bij het noodziekehuis (Weverstraat 95) in Den Burg.
Achteraan in het midden Frans van Ingen. Voor hem een onderduiker uit Groningen, Hennie de Bloois en verpleegster Tiny
Krijnen
De Georgische soldaten die de Opstand van de Georgiërs op Texel in 1945 overleefden, maakten na de bevrijding opnieuw een onzekere tijd door. Zij hadden als krijgsgevangenen in Duitse dienst gezeten en waren op 5 april 1945 in opstand gekomen tegen de Duitse bezetter. Tijdens de hevige gevechten kwamen honderden Georgiërs om het leven. De overlevenden bleven tot de komst van de Canadese troepen op het eiland, waarna zij naar de Sovjet-Unie werden teruggebracht. Daar werden zij vaak met wantrouwen ontvangen, omdat de Sovjetautoriteiten soldaten die in Duitse handen hadden gezeten geregeld als verdacht beschouwden. Veel overlevenden kregen te maken met verhoren, repressie of gedwongen arbeid. Op Texel worden de Georgische slachtoffers en overlevenden nog altijd herdacht, onder meer bij de Georgische begraafplaats Loladze in Den Burg.
Op weg naar de Texel War Cemetery passeren we het Esperantomonument.
Het Esperantomonument in Den Burg, op Texel, herinnert aan de internationale taal Esperanto en aan het streven naar wederzijds begrip tussen mensen uit verschillende landen. Esperanto is aan het einde van de negentiende eeuw ontwikkeld als een toegankelijke, neutrale taal voor internationale communicatie. Het monument is een bijzonder herkenningspunt voor liefhebbers van taal, cultuur en de geschiedenis van Texel. Wie Den Burg bezoekt, kan het monument opnemen in een wandeling door het centrum en stilstaan bij de gedachte achter Esperanto: contact en verbondenheid over taalgrenzen heen.
Ludwik Lejzer Zamenhof
(Bialystok 1859 - Warschau 1917
Joods-Litouwse (Poolse) oogarts, polyglot en filoloog; vooral bekend als bedenker van de Internationale hulptaal Esperanto
Het monument werd gebouwd in 1935 door de broers Johan Duinker en Gijs Duinker, die allebei esperantist waren. De
architect van het monument was L. Igesz en de metselaar Siem de Waal heeft het geheel opgebouwd. Johan Duinker was
in die tijd hoofdredacteur van de Texelse Courant en maakt handig gebruik van zijn functie om in de krant
Esperantobijeenkomsten en -cursussen aan te kondigen. In de Texelse Courant verschenen bovendien reisverslagen van
Siem de Waal, een jonge Texelaar die met de fiets esperantisten in heel Europa bezocht en overal met open armen werd
ontvangen.
Op het eiland groeide het enthousiasme voor de kunsttaal waardoor het de broers Duinker lukte geld in te zamelen voor een heus Esperantomonument.
Het is onthuld op 30 mei 1935 door ir. J.R.G. Isbrücker namens de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen.
Op bevel van de nazi's werd het monument in 1941 afgebroken, maar vóór de sloop konden enkele mensen de belangrijkste onderdelen verwijderen en veilig stellen, zoals de teksten, de afbeelding van Zamenhof en de Esperantoster.
Na de bezetting is op initiatief van dhr. Boon het monument herbouwd en op tweede pinksterdag 1950 opnieuw onthuld.
Algemene begraafplaats Den Burg en Texel War Cemetery
We bezoeken de algemene begraafplaats van Den Burg. Op de begraafplaats ligt een ereveld van het Gemenebest. Daar
liggen 167 doden uit de Tweede Wereldoorlog begraven. De meesten van hen waren vliegeniers. Van 44 is de identiteit
onbekend.
Op 4 mei 1961 werd het "Oorlogsmonument 1940-1945" onthuld (naar ontwerp van T.H. Mulder en M.S. Andriessen) met een bronzen beeld van de Goede Herder op een voetstuk van muschelkalksteen. Het staat aan de Kogerstraat, voor de begraafplaats. Op twee gedenkplaten, geplaatst in 1998, staan de namen van inwoners van Texel die door de Tweede Wereldoorlog omkwamen.
De overlevenden van de opstand van de Georgiërs hebben een koperen "Levensboom" geschonken (naar ontwerp van
Georgi Otchiauri, Tia Draparidze en Zurab Sakvarelidze) die op 4 mei 1975 werd onthuld, met de tekst "Aan onze
omgekomen Nederlandse broeders en zusters. USSR - Georgië".
Op de begraafplaats ligt een ereveld van het Gemenebest. Daar liggen 167 doden uit de Tweede Wereldoorlog begraven. De meesten van hen waren vliegeniers. Van 44 is de identiteit onbekend.
Er staat een herdenkingskruis (Cross of Sacrifice) naar ontwerp van Sir Reginald Blomfield.
Het is uitgevoerd in natuursteen, en er is een bronzen zwaard op aangebracht.
De Commonwealth War Graves Commission is verantwoordelijk voor dit ereveld
Deze twee graven herinneren aan Svatopluk Bachurek en Flight Lieutenant Berry. Hoewel hun namen en achtergronden verschillend zijn, delen zij een plaats in de herinnering aan hen die tijdens de oorlog hun leven verloren. De graven vormen een stille en waardige plek om stil te staan bij hun dienst, hun offers en de persoonlijke verhalen achter de namen.
De Commonwealth War Graves Commission (CWGC) is een internationale organisatie die de graven en gedenktekens verzorgt van militairen uit het Gemenebest die zijn omgekomen in de Eerste en Tweede Wereldoorlog. De commissie werd in 1917 opgericht, toen nog onder de naam Imperial War Graves Commission, met als uitgangspunt dat iedere gesneuvelde een blijvende en waardige herdenkingsplaats verdient, ongeacht rang, afkomst of geloof. De CWGC onderhoudt begraafplaatsen, individuele graven en monumenten in meer dan 150 landen, waaronder Nederland. Daarbij registreert de organisatie ook de namen van personen zonder bekend graf. De zorgvuldig onderhouden locaties bieden nabestaanden en bezoekers een plek om stil te staan bij de offers van oorlog en dragen bij aan het levend houden van historische herinneringen.
Luchtvaart en Oorlogsmuseum Texel
Net als het strijdtoneel gaan we noordwaarts en brengen een bezoek aan het Luchtvaart en Oorlogsmuseum Texel.
Het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel (LOMT) in De Cocksdorp is een indrukwekkend museum dat de rijke vlieghistorie van het eiland combineert met de aangrijpende gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het museum bevindt zich in een voormalige hangar direct naast Texel International Airport, waardoor je tijdens je bezoek vaak parachutisten en sportvliegtuigen kunt zien landen en opstijgen.
Op Texel zijn nog veel sporen van de Tweede Wereldoorlog zichtbaar. Het eiland maakte deel uit van de Atlantikwall, de Duitse verdedigingslinie langs de Europese kust. Verspreid over Texel liggen daarom bunkers, geschutstellingen en resten van militaire bouwwerken. Een bijzondere en tragische gebeurtenis was de Georgische Opstand in april 1945. Georgische soldaten die door Duitsland waren ingezet, kwamen in opstand tegen de bezetter. De gevechten duurden voort tot na de Duitse capitulatie op 5 mei 1945 en kostten veel levens. Op het Georgisch Ereveld bij de Hoge Berg liggen honderden Georgische militairen begraven. Wie meer wil weten over deze periode, kan terecht bij Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel bij De Cocksdorp. De overgebleven verdedigingswerken en herdenkingsplaatsen maken duidelijk dat de oorlog ook op dit Waddeneiland diepe sporen heeft nagelaten.
