Op zaterdag 25 juni 2022 werd gevierd dat de Waddenzee al dertien jaar de status van UNESCO Werelderfgoed heeft en was het de Dag van het Wad. Men wilde de inwoners en toeristen mee laten genieten van hoe mooi - en tegelijkertijd hoe kwetsbaar - dit gebied is.
In dat kader gaf Joël Stoppels van battlefieldtours.nu vanaf de locatie activiteitencentrum Lauwersnest in Lauwersoog een battlefieldtour in het gebied dat in april 1945 de Delfzijl-Pocket vormde. Delfzijl was tijdens de Tweede Wereldoorlog voor Duitsland van groot strategisch belang. Het maakte onderdeel uit van de Atlantikwall. De bunkercomplexen in Delfzijl, Nansum en Fiemel waren batterijen met kanonnen die niet alleen dienden ter verdediging van de kustlijn, maar ook om de Duitse havenstad Emden te verdedigen tegen geallieerde bommenwerpers. Vandaag de dag zijn er nog sporen zichtbaar van deze batterijen. Aan de dijk in Delfzijl tegenover het Eemshotel is een aantal jaren geleden de grote munitiebunker van Batterie Delfzijl weer zichtbaar gemaakt. Aan de dijk bij Nansum staan nog twee bunkers en vorig jaar zijn ook de nog aanwezige bunkers van Batterij Fiemel bij Termunten als gedenkplek ingericht. Het gebied tussen Groningen en Delfzijl was geïnundeerd.
Hierover heb ik in de boekencollectie het boek 'Inundatie 1944-1945 in woord en beeld. Overstroming in de gemeenten Delfzijl, Appingedam, Loppersum, Ten Boer en Slochteren'. Daarom moeten de Canadese divisies vanuit Groningen via een omweg oprukken naar Delfzijl. Hierbij trokken ze door de Groningse dorpen. Ondermeer de dorpen Woldendorp en Holwierde kwamen ondermeer zwaar onder vuur te liggen van de genoemde kustbatterijen.
Onze bus stond gereed bij het Lauwersnest in Lauwersoog.
In Holwierde liep de Canadese opmars vast bij de brug over de Heekt, die was opgeblazen. Een aantal dagen werden er verbitterde gevechten geleverd, waarbij het dorp voor een belangrijk deel werd verwoest.
Bij de gevechten rond Appingedam kwam Luitenant MacKenzie van de Royal Winnipeg Rifles om het leven. Zijn helm is in het bezit van onze gids en werd ons getoond. Heel indrukwekkend. Uiteindelijk bereikten de Canadezen Delfzijl en werden de kustbatterijen het zwijgen opgelegd. Pas op 2 mei 1945 gaven de Duitsers zich over.
Duitse soldaten geven zich over bij het station van Delfzijl op 2 mei 1945
Bij de gevechten van 21 april tot en met 2 mei 1945 kwamen in het Eemsmondgebied veel mensen om het leven. Tenminste 88 burgers, 102 Canadese en 185 Duitse militairen werden gedood. Hun graven zijn te vinden in hun woonplaats, op de Canadese militaire begraafplaats bij Holten of op de Duitse militaire begraafplaats te IJsselstein. Honderden anderen raakten gewond.
2 mei 1945 — Canadese soldaten en inwoners van Delfzijl bevinden zich in de Marktstraat, de huidige Oude Schans, kort na de bevrijding. De foto toont een bijzonder moment van opluchting en ontmoeting aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Voor veel inwoners betekende de komst van de Canadese militairen het einde van jaren van bezetting, onzekerheid en angst. In de straat komen soldaten en burgers samen om de bevrijding te beleven en de eerste stappen naar een vrij dagelijks leven te zetten.
Canadese Sherman tank bij het station van Delfzijl.
Toeloop van de bevolking in Delfzijl bij de aftocht van de Duitse soldaten.
De bevrijding van Delfzijl, Buiskoolplein richting Singel, 2 mei 1945.
Canadese militairen met hun voertuigen aan de Uitwierderweg in Delfzijl.
Canadese soldaten in de Marktstraat (huidige Oude Schans), 2 mei 1945.
Canadese militairen inspecteren een Mercedes van de SS voor het voormalige gemeentehuis aan de Landstraat, mei 1945. In de oorlog was hier de Sicherheitsdienst (SD) gevestigd.
Canadese militairen staan voor het voormalige hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst (SD) in Delfzijl. De SD was tijdens de Duitse bezetting een onderdeel van het nazistische veiligheidsapparaat en speelde een belangrijke rol bij repressie, vervolging en het opsporen van verzetsmensen. Na de bevrijding van Delfzijl in 1945 markeerde de aanwezigheid van de Canadese militairen het einde van de Duitse bezetting in de stad. Het gebouw herinnert daarmee aan een ingrijpende periode in de lokale geschiedenis.
Duitse militairen geven zich aan het einde van de strijd over bij het station van Delfzijl.
Op 2 mei 1945 werd Delfzijl bevrijd, na een periode waarin de stad zwaar had geleden onder de oorlog en beschietingen. Deze historische opname toont de Marktstraat, de huidige Oude Schans, in de dagen rond de bevrijding. Het straatbeeld herinnert aan een ingrijpende tijd. De bevrijding betekende niet alleen het einde van de Duitse bezetting, maar ook het begin van herstel, hoop en een nieuwe toekomst voor de inwoners van Delfzijl.
De verwoeste haven van Delfzijl na de bevrijding.
Onze gids gaf tijdens stops een uiteenzetting van de Slag om de Delfzijl-Pocket met behulp van deze kaart.
Eenrum
Eenrum werd in april 1945 bevrijd, in de laatste weken van de Tweede Wereldoorlog. Na vijf jaar Duitse bezetting bereikten geallieerde troepen het noorden van Groningen. Voor de inwoners betekende de bevrijding het einde van angst, schaarste en beperkingen die het dagelijks leven jarenlang hadden bepaald. De komst van de bevrijders werd met opluchting en vreugde ontvangen, al bleef de oorlog ook na de bevrijding voelbaar door verlies, beschadigde gezinnen en de herinnering aan onderdrukking. De bevrijding van Eenrum staat daarom niet alleen voor het herstel van de vrijheid, maar ook voor het belang van herdenken en het doorgeven van deze geschiedenis aan volgende generaties.
Onze eerste stop was in Eenrum, dat op 16 april 1945 werd bevrijd.
Eenrum Toen & Nu.
Mijn vrouw bij de bus met op de achtergrond de kerktoren van Eenrum.
Deze opname maakte ik van de kerktoren van Eenrum.
De kerk van Eenrum, officieel de Hervormde kerk of Margarethakerk, is een markant middeleeuws gebouw in het Groningse dorp Eenrum. De kerk dateert in oorsprong uit de dertiende eeuw en is gebouwd op een verhoogd kerkhof, zoals vaker voorkomt in het wierdenlandschap van Noord-Groningen. Door verbouwingen in latere eeuwen kreeg het gebouw zijn huidige karakter, met een forse toren en een sobere, historische uitstraling. Binnen vallen onder meer de oude gewelven, grafzerken en het monumentale orgel op. De kerk vormt samen met het kerkhof en de omliggende bebouwing een belangrijk onderdeel van het dorpsgezicht. Naast kerkdiensten wordt het gebouw ook gebruikt voor culturele activiteiten, waaronder concerten en openstellingen voor bezoekers.
Op 16 april 1945 werd Eenrum bevrijd door Canadese troepen. Canadese pantserwagens reden het dorp binnen, dat zonder strijd werd bevrijd. Voor de inwoners betekende deze dag het einde van de bezetting en het begin van een nieuwe periode van vrijheid.
Eenrum: Canadezen voor het gemeentehuis.
Eenrum: Canadezen op het kuispunt Raadhuisstraat-Burgemeester Wiersumstraat.
Eenrum: Canadezen voor het gemeentehuis.
Onze gids had de helm van Luitenant D.C. Mac Kenzie (Royal Winnipeg Rifles) bij zich. Een heel indrukwekkend item.
We kregen ook het uniformjasje van een Canadese militair te zien.
Tijdens de rit door het Groninger Hogeland, in het voormalige gebied van de Delfzijl-Pocket, kregen we een interessante uitleg van onze gids.
Holwierde
De tweede stop was in Holwierde. De slag om de bevrijding van Noord-Groningen vond plaats tussen 23 en 29 april 1945 en speelde zich voornamelijk af in Nansum en Holwierde. Daarbij verloren vele mensen, ook burgerslachtoffers, het leven tijdens zware beschietingen. In afwachting van de komst van de Canadezen bliezen de Duitsers de brug tussen Holwierde en Krewerd op, versperden ze toegangswegen met boomstammen en legden overal mijnen. De strijd begon op 21 april en het duurde drie dagen voordat de Canadezen de westkant van Holwierde bevrijdden. De Duitsers bliezen op 24 april de brug over de Heekt over, waardoor de oostkant van het dorp onbereikbaar werd. Bovendien gijzelde de Duitse commandant 23 mannen in de kerk. De rest van de bevolking schuilde in kelders. De strijd en de beschietingen duurden nog vijf volle dagen voordat de Canadezen op 29 april eindelijk ook de oostkant van het dorp innamen. Het aantal slachtoffers was hoog, de schade aan wegen, bruggen, kruispunten en gebouwen enorm. Holwierde was bevrijd, maar moest daarvoor een hoge prijs betalen. In het dorp herinneren twee monumenten aan die donkere tijd in de oorlogsjaren en de zware dagen van 21 april tot 2 mei 1945.
In mijn boekencollectie bevindt zich het boek 'Bezetting en bevrijding' over de geschiedenis van Holwierde en omstreken tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten Holwierde en de omliggende dorpen in Noordoost-Groningen, net als de rest van Nederland, ingrijpende jaren door. Na de Duitse inval in mei 1940 kwam het dagelijks leven geleidelijk onder invloed van de bezetting te staan. Er kwamen maatregelen, distributie en controles; ook vorderingen van goederen en gebouwen konden de inwoners treffen. De oorlog was in het dorp niet altijd even zichtbaar, maar de gevolgen waren voelbaar in gezinnen, op boerderijen en in het verenigingsleven. Sommige inwoners hielpen onderduikers of ondersteunden het verzet, terwijl anderen vooral probeerden hun gezin en bedrijf door de moeilijke omstandigheden heen te loodsen. In de laatste oorlogsjaren namen de onzekerheid en schaarste toe. De bevrijding van Groningen in april 1945 bracht een einde aan vijf jaar bezetting, al bleef de situatie in de provincie nog enige tijd onrustig door gevechten en terugtrekkende Duitse troepen. Voor Holwierde en omstreken betekende de bevrijding niet alleen feest en opluchting, maar ook het begin van herstel: van het dagelijks leven, van beschadigde relaties en van een gemeenschap die de oorlog ieder op zijn eigen manier had meegemaakt.
Op deze foto is de enorme verwoesting in Holwierde te zien.
De Canadezen legden een noodbrug aan over de rivier de Heekt die door het dorp Holwierde liep. Wat toch jammer dat de molen van Holwierde de strijd overleefde maar na de oorlog alsnog is afgebroken.
De Canadezen legden een noodbrug aan over de rivier de Heekt die door het dorp Holwierde liep. Wat toch jammer dat de molen van Holwierde de strijd overleefde maar na de oorlog alsnog is afgebroken.
Luchtfoto van het zwaarbeschadigde dorp Holwierde met de Canadese noodbrug over het riviertje de Heekt.
Staande op de brug over de Heekt nam ik vanaf beide kanten van de brug een foto.
De brug over de Heekt in Holwierde, zoals ik het fotografeerde op 25 juni 2022.
In de Stefanuskerk in Holwierde hield de Duitse commandant tijdens de oorlog alle mannen uit het dorp gegijzeld. Onze gids vertelde in de kerk over deze ingrijpende gebeurtenis en de spanning die destijds onder de inwoners heerste. Gelukkig liep de gijzeling uiteindelijk goed af.
Voor de tweede keer in een week tijd hebben de Duitsers tientallen inwoners van het Noord-Groningse dorpje Holwierde opgesloten in een kerk. De situatie in het dorpje vlak bij Delfzijl is bijzonder gespannen. Al dagen wordt er om het gebied gevochten.
De Canadezen hoopten dat ze na de slag om Groningen de regio rondom Delfzijl makkelijk konden veroveren. Het tegendeel is het geval. De Duitsers bieden veel tegenstand. Dat ondervindt men in Holwierde aan den lijve.
Het dorp zelf is in tweeën gedeeld. Aan de ene kant zitten de Canadezen, aan de andere kant de Duitsers. En nu hebben de Duitsers het gevoel dat er in hun deel een Canadees verborgen zit. Huizen worden doorzocht en vijftig mannen worden tegen de muur gezet om gefusilleerd te worden.
Dat gebeurde uiteindelijk niet, wel werden ruim twintig personen opgesloten in de kerk. Daar liggen ook de lijken van twee omgekomen Duitse soldaten. In de kerktoren zat een observatiepost en de geallieerden hebben de twee mannen die daar zaten gedood.
NSB-burgemeester
Een paar dagen geleden zat er ook een groep mannen gevangen in de kerk. NSB-burgemeester Klaas Bontsema - gehuld in een Duits uniform en aan zijn arm een vriendin - vertelde de gegijzelden vanaf de kansel dat vluchten geen zin had. Ze zouden direct gedood worden.
De volgende ochtend was de stemming iets beter. Drie gevangenen mochten naar huis om te gaan melken. Later kon iedereen weer naar huis.
Vluchtroute
De gevangenen die nu in de kerk zitten, hopen dat zij morgen ook weer worden vrijgelaten. Al beseffen heel goed dat de spanning oploopt. De Duitsers beseffen dat zij ook dit stuk van de provincie gaan verliezen.
Vanuit Friesland en Groningen proberen de verslagen soldaten weg te komen via Delfzijl. Met bootjes over de Dollard vluchten ze naar Emden in Duitsland.
Voor de inwoners van Noord-Groningen zijn de druiven zuur. In de rest van de provincie wordt al flink feest gevierd. Hier is het nog volop oorlog. Hele dorpen zijn ontruimd. En er vallen nog elke dag doden: burgers, Canadezen en Duitsers.
Zie NOS.nl het bevrijdingsjaar
Informatiepaneel bij koperen herdenkingspaneel die herinnert aan de strijd in Holwierde in 1945.
n de Stefanuskerk hangt een koperen herdenkingspaneel die herinnert aan de strijd in Holwierde in 1945.
Plaquette met namen van gesneuvelde Canadese militairen in de Stefanuskerk te Holwierde.
Onze gids vertelt over de gebeurtenissen in de kerk van Holwierde, waar de Duitse commandant 23 mannen van het dorp gijzelde.
Met aandacht luistert mijn vrouw naar het spannende verhaal in de kerk van Holwierde.
Batterie Delfzijl
Het uiteindelijke doel van de Slag om de Delfzijl-Pocket was de bevrijding van het gebied in en rond Delfzijl en de inname van de Duitse Batterie Delfzijl. Deze kustbatterij vormde een belangrijk militair steunpunt en bleef, ook na de bevrijding van de stad Groningen op 16 april 1945, in Duitse handen. Door het gebied te veroveren, wilden de geallieerden de Duitse verdediging uitschakelen en de regio definitief bevrijden.
Tenslotte kwamen we in Delfzijl waar de munitiebunker van Batterie Delfzijl weer zichtbaar is gemaakt. De munitiebunker van Batterij Delfzijl is weer zichtbaar gemaakt. Door de omringende bebouwing te verwijderen, kwam dit historische onderdeel van de verdedigingswerken opnieuw beter in beeld. Daarmee werd de plek niet alleen herkenbaarder in het landschap, maar kreegook de geschiedenis van de batterij opnieuw aandacht.
De bunker in Delfzijl bevindt zich aan de dijk tegenover het Eemshotel.
