Op 6 september 2025 heb ik deelgenomen aan een battlefieldtour over de inzet van vergeldingswapens in Overijssel tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de rondleiding werd aandacht besteed aan de historische locaties, de achtergrond van deze wapens en de gevolgen voor de regio en haar inwoners. De tour bood een helder beeld van een ingrijpende periode uit de geschiedenis van Overijssel. Deze dagtour werd georganiseerd door battlefieldtours
In het najaar van 1944 en de winter van 1945 veranderde Overijssel in een belangrijk, strategisch operatiegebied voor Hitlers vergeldingswapens, de gevreesde V1 en V2. Nadat de geallieerden de lanceerplaatsen in Noord-Frankrijk hadden veroverd en de haven van Antwerpen in hun handen viel, verplaatsten de Duitsers de mobiele lanceerinstallaties naar het oosten van Nederland. De dichte bossen en landgoederen in Salland en Twente boden de perfecte camouflage tegen geallieerde verkenningsvliegtuigen. Hun belangrijkste doelwit vanuit Overijssel was de vitale haven van Antwerpen, om zo de geallieerde aanvoerlijnen af te snijden.
De V1 in Overijssel: De vliegende bommen
De V1 (Vergeltungswaffe 1) was een onbemand straalvliegtuigje gevuld met explosieven dat vanaf vaste, houten of metalen lanceerbanen (Abschussrampen) werd afgeschoten. In Overijssel werden tientallen van deze banen aangelegd.
- Locaties: Er stonden onder andere installaties in de bossen rondom Nijverdal (zoals bij de Diepe Hel en hotel Dalzicht op de Sallandse Heuvelrug), Almelo, Borne, en op diverse landgoederen rond Deventer (zoals Schoonheten en Lettele).
- De impact: De lanceringen brachten enorme onrust. De V1's stonden bekend om hun ratterende motor. Als de motor plotseling zweeg, wist men dat de bom ging vallen. Omdat de techniek nog onbetrouwbaar was, stortten veel V1's direct na de start neer in de Overijsselse regio, wat zorgde voor dood en verderf onder de eigen burgerbevolking.
De V2 in Overijssel: De ongrijpbare raket
De V2 (Vergeltungswaffe 2) was een technologisch hoogstandje: de allereerste ballistische rakket ter wereld. Omdat hij sneller vloog dan het geluid, hoorde men hem niet aankomen. De V2-operaties stonden onder leiding van de beruchte SS-Werfer-Abteilung 500.
- De logistieke keten: Raketonderdelen werden per trein aangevoerd via het station van Ommen, waarna ze in de diepe bossen van het nabijgelegen landgoed Archem in het geheim werden gemonteerd.
- De lanceerplaatsen: Vanuit Archem werden de startklare raketten op transport gezet naar mobiele afvuurlocaties. De belangrijkste bases lagen op de Eelerberg bij Hellendoorn en op de landgoederen Hessum en Mataram in Dalfsen.
- Mislukte lanceringen: Net als de V1 was de V2 een onvoorspelbaar wapen. Op 4 december 1944 ging het gruwelijk mis toen een V2 vlak na de lancering vanaf de Eelerberg neerstortte in het nabijgelegen dorp Luttenberg (Salland). De enorme explosie kostte aan 19 burgers het leven en verwoestte een deel van het dorp.
In totaal werden er vanuit Overijssel en Twente honderden raketten afgevuurd. Pas eind maart 1945, toen de geallieerde troepen Overijssel binnentrokken, ontruimden de Duitsers de lanceerplaatsen haastig en vluchtten ze terug naar Duitsland.
Sporen in het landschap
Hoewel de Duitsers en de geallieerden na de oorlog de meeste restanten hebben vernietigd of opgeruimd, zijn er nog altijd sporen te vinden:
- Bij de Eelerberg (Hellendoorn) herinnert een gedenkteken ("Crashlocatie 21") aan de V2-geschiedenis.
- Op landgoed Mataram (Dalfsen) staat een speciale herdenkingssteen met de contouren van een V2-raket.
- In de bossen van Salland en Twente zijn op sommige plekken nog de betonnen funderingen of omwalde structuren van de voormalige V1-banen in de grond te herkennen.
In Hellendoorn wordt een V2-raket gelost en gereedgemaakt voor transport naar een lanceerplaats. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Duitse bezetters dergelijke raketten voor aanvallen op geallieerde steden, waaronder Antwerpen. De V2 was een van de eerste ballistische raketten en veroorzaakte veel slachtoffers en schade.
Een V2-raket die in Antwerpen neerkwam, werd tijdens de Tweede Wereldoorlog afgeschoten vanuit Hellendoorn in Overijssel. Vanuit deze regio werden in de laatste oorlogsfase raketten gelanceerd richting geallieerde doelen, waaronder de havenstad Antwerpen.
In het Memory Vrijheidsmuseum in Nijverdal is een V2-raket op schaal gemaakt. Dit schaalmodel geeft bezoekers een duidelijk beeld van het formaat en de techniek van de V2, een Duitse raket die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ingezet. De presentatie sluit aan bij het verhaal van oorlog, bezetting en bevrijding en helpt om de impact van dit wapen op Nederland en de rest van Europa beter te begrijpen.
Hier liep een spoorlijn vanaf station Ommen naar de lanceerplaatsen aan de Eelerbergweg, ten noorden van Hellendoorn. De spoorverbinding diende voor het vervoer van materieel en personeel naar dit gebied.
De V2-afvuurlocatie in Hellendoorn herinnert aan de gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. In de laatste oorlogsmaanden werden op verschillende plaatsen in Nederland Duitse V2-raketten opgesteld en afgevuurd. Deze raketten waren bedoeld voor aanvallen op geallieerde doelen, maar vormden ook een groot gevaar voor de omgeving door ongelukken, neerstortende raketten en mogelijke vergeldingsacties. De locatie in Hellendoorn maakt duidelijk dat de oorlog niet alleen aan het front werd uitgevochten, maar ook een directe invloed had op dorpen en inwoners in Nederland.
Op de Luttenberger Enk vond tijdens de Tweede Wereldoorlog een tragische ramp plaats met een V2-raket. De Duitse V2 was een onbemand langeafstandswapen dat vanuit Nederland en andere bezette gebieden op geallieerde doelen werd afgevuurd. Een mislukte lancering of neerstorting kon grote gevolgen hebben voor de omgeving. De gebeurtenis op de Luttenberger Enk herinnert aan de risico’s die omwonenden liepen, ook op plekken die niet direct aan het front lagen. De ramp vormt daarmee een aangrijpend onderdeel van de lokale oorlogsgeschiedenis.
Op maandagmiddag 4 december 1944 voltrok zich een enorme tragedie op de Luttenberger Enk, bekend als de V2-ramp van Luttenberg.
Om 15:28 uur werd vanaf de nabijgelegen Eelerberg door een Duitse SS-eenheid een V2-raket gelanceerd met als doel Antwerpen. De onvoorspelbare raket weigerde echter al snel na de start en stortte na vier kilometer neer in een weiland aan de Blikweg (toen de Enkweg) op de Luttenberger Enk.
De fatale ontplofing
De inslag trok direct een grote groep nieuwsgierige toeschouwers uit de omgeving aan. Omdat de raket bij de landing niet direct explodeerde, kwamen buurtbewoners dichtbij kijken om het onbekende wapen te inspecteren. Ongeveer 15 minuten na de neerstorting – exact op het moment dat de tijdsontsteking in Antwerpen had moeten afgaan – ontplofte de springlading alsnog. [
Slachtoffers en impact
- 19 burgers kwamen om het leven. De slachtoffers varieerden in leeftijd van 7 tot 70 jaar.
- De explosie sloeg een enorme krater in de enk en richtte zware schade aan in de directe omgeving.
- Onder de doden bevonden zich veel lokale bewoners, waaronder de bekende aannemer Piet Otten en de 16-jarige Albert Tijhuis.
Ter nagedachtenis aan deze gitzwarte dag is er later een monument opgericht nabij de rampplek in Luttenberg om de slachtoffers te blijven herdenken. Meer details over de geschiedenis van deze lanceringen en de impact op de regio zijn te vinden via Visit Hellendoorn
V-1 en V-2 expositie in het Memory Vrijheidsmuseum Nijverdal
In het Memory Vrijheidsmuseum in Nijverdal is een model van de Duitse V2-raket te zien. De V2 was een van de eerste langeafstandsraketten ter wereld en werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland ingezet tegen onder meer Londen, Antwerpen en Luik. Het wapen veroorzaakte veel slachtoffers en leed, zowel in de getroffen steden als onder de dwangarbeiders die onder zware en mensonterende omstandigheden aan de productie moesten werken. Het model helpt bezoekers om de techniek en schaal van deze raket beter te begrijpen, maar plaatst die ontwikkeling vooral in de context van oorlog, bezetting en de gevolgen voor burgers. Daarmee sluit het aan bij de missie van het museum: herinneren, leren en stilstaan bij de betekenis van vrijheid.
In restaurant Hollywood bij Holten hadden we onze lunch
Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten
We bezoeken de indrukwekkende Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten. De Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten is een indrukwekkende militaire begraafplaats aan de rand van Holten, in Overijssel. Hier liggen bijna 1.400 militairen van het Gemenebest begraven die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen, onder wie voornamelijk Canadese soldaten. Zij sneuvelden tijdens de bevrijding van Nederland en in de laatste oorlogsfase in Europa. De begraafplaats wordt onderhouden door de Commonwealth War Graves Commission en is een plaats van rust, herinnering en dankbaarheid. Bezoekers kunnen er stilstaan bij de persoonlijke verhalen achter de graven en bij de grote betekenis van de Canadese inzet voor de Nederlandse vrijheid.
Rechts: Stanley Butterworfh voor het huis dat geraakt werd door de tank waarin zijn broer Fred zat en daarbij sneuvelde.
Het graf van de eerste gesneuvelde Canadese militair bij de bevrijding van Groningen: Fred Butterworth. Hij kwam om het leven op 13 april 1945 in een tank ter hoogte van de Paterswoldseweg 188 werd geraakt door een Duitse Panzerfaust. Evenals zijn broer Stanley behoorde hij bij de Canadese tankeenheid Ford Garry Horse. Zijn broer bevond zich toen nog in Eelde en hoorde daar dat zijn broer was gesneuveld. Hij schreef een brief aan hun ouders in Canada om te vertellen dat Fred gesneuveld was. Een interview met Stanley Butterworth in de documentaire 'Broederschap'
Fred Butterworth
Het Bezoekerscentrum Oorlogsbegraafplaats Holten vertelt het verhaal achter de Canadese begraafplaats in Holten, een van de grootste militaire begraafplaatsen in Nederland. Hier liggen ruim 1.300 militairen begraven die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen, vooral Canadese soldaten die vochten voor de bevrijding van Nederland. In het bezoekerscentrum maken persoonlijke verhalen, foto’s en voorwerpen duidelijk dat achter iedere grafsteen een menselijk leven schuilgaat. Een bezoek biedt ruimte om stil te staan bij vrijheid, verlies en de blijvende betekenis van herdenken. De begraafplaats ligt in een rustige, groene omgeving op de Holterberg en is vrij toegankelijk.
Lanceerplaats Lettele
Bij sommige Duitse V1-lanceerlocaties waren waterputten of waterreservoirs aanwezig. Deze dienden vooral als praktische voorziening op het terrein, bijvoorbeeld voor bluswater, schoonmaakwerkzaamheden en de watervoorziening van het personeel. De waterputten waren niet het eigenlijke aandrijfsysteem van de V1. De vliegende bom werd vanaf een lanceerrail weggeschoten met een stoomkatapult, waarbij een chemische reactie met onder meer geconcentreerd waterstofperoxide stoom onder hoge druk vormde. Water op of nabij de lanceerplaats kon wel worden gebruikt voor veiligheid en onderhoud, maar was dus niet rechtstreeks nodig om de V1 te laten vertrekken.
Een lanceerinstallatie voor de Duitse V1, ook bekend als de Vergeltungswaffe 1, bestond meestal uit een lange, rechte metalen lanceerrail die licht omhoog was gericht. Deze rail was ongeveer 48 meter lang en werd vaak aangelegd in een eenvoudig betonnen of aarden emplacement, doorgaans verborgen in een bos of onder camouflage. De V1 werd op een kleine lanceerwagen onder de rail bevestigd. Met behulp van een stoomkatapult werd het vliegende projectiel in korte tijd versneld tot de snelheid die nodig was om op te stijgen. Naast de rail stonden vaak opslagplaatsen, werkruimten en bunkers voor brandstof, onderhoud en personeel. De installaties waren relatief eenvoudig en snel te bouwen, waardoor de Duitse bezetter er in Noord-Frankrijk en Nederland veel kon aanleggen. Na de lancering vloog de V1 met zijn kenmerkende pulserende straalmotor richting het doel; zodra de motor stopte, viel het toestel meestal kort daarna naar beneden en ontplofte de springlading.
De V1, officieel aangeduid als Vergeltungswaffe 1 (V1), was een onbemand Duits vliegend projectiel uit de Tweede Wereldoorlog. Het wapen werd doorgaans vanaf een hellende lanceerrail afgeschoten en was bedoeld voor aanvallen op stedelijke doelen, waaronder Londen en Antwerpen. De V1 werd aangedreven door een pulserende straalmotor, die het kenmerkende ratelende geluid veroorzaakte. Wanneer een V1 klaarstond om afgeschoten te worden, was deze volledig voorbereid op de lanceerinstallatie geplaatst, voorzien van brandstof en ingesteld op een vooraf bepaalde koers. De inzet van dit wapen kostte veel burgers het leven en maakte deel uit van de Duitse terreurbombardementen in de laatste fase van de oorlog.
Ultrageheim Duitse 'V4' werd gelanceerd vanuit de bossen bij Nunspeet. Tijdens de Tweede Wereldoorlog lanceerden Duitse troepen vanuit de bossen bij Nunspeet de zogeheten V4-raket, ook bekend als de Rheinbote. Dit was een experimentele ballistische raket die in 1944 onder grote geheimhouding werd ingezet, onder meer tegen doelen in en rond Antwerpen. De lanceerplaats lag afgelegen in het Veluwse bos, waardoor de activiteiten moeilijk te ontdekken waren. Hoewel de V4 technisch vernieuwend was, bleek het wapen door zijn beperkte nauwkeurigheid en geringe explosieve lading militair minder effectief dan de Duitsers hadden gehoopt.
