Op 6 september 2025 heb ik deelgenomen aan een battlefieldtour over de inzet van vergeldingswapens in Overijssel tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de rondleiding werd aandacht besteed aan de historische locaties, de achtergrond van deze wapens en de gevolgen voor de regio en haar inwoners. De tour bood een helder beeld van een ingrijpende periode uit de geschiedenis van Overijssel. Deze dagtour werd georganiseerd door battlefieldtours
In het najaar van 1944 en de winter van 1945 veranderde Overijssel in een belangrijk, strategisch operatiegebied voor Hitlers vergeldingswapens, de gevreesde V1 en V2. Nadat de geallieerden de lanceerplaatsen in Noord-Frankrijk hadden veroverd en de haven van Antwerpen in hun handen viel, verplaatsten de Duitsers de mobiele lanceerinstallaties naar het oosten van Nederland. De dichte bossen en landgoederen in Salland en Twente boden de perfecte camouflage tegen geallieerde verkenningsvliegtuigen. Hun belangrijkste doelwit vanuit Overijssel was de vitale haven van Antwerpen, om zo de geallieerde aanvoerlijnen af te snijden.
De V1 in Overijssel: De vliegende bommen
De V1 (Vergeltungswaffe 1) was een onbemand straalvliegtuigje gevuld met explosieven dat vanaf vaste, houten of metalen lanceerbanen (Abschussrampen) werd afgeschoten. In Overijssel werden tientallen van deze banen aangelegd.
- Locaties: Er stonden onder andere installaties in de bossen rondom Nijverdal (zoals bij de Diepe Hel en hotel Dalzicht op de Sallandse Heuvelrug), Almelo, Borne, en op diverse landgoederen rond Deventer (zoals Schoonheten en Lettele).
- De impact: De lanceringen brachten enorme onrust. De V1's stonden bekend om hun ratterende motor. Als de motor plotseling zweeg, wist men dat de bom ging vallen. Omdat de techniek nog onbetrouwbaar was, stortten veel V1's direct na de start neer in de Overijsselse regio, wat zorgde voor dood en verderf onder de eigen burgerbevolking.
De V2 in Overijssel: De ongrijpbare raket
De V2 (Vergeltungswaffe 2) was een technologisch hoogstandje: de allereerste ballistische rakket ter wereld. Omdat hij sneller vloog dan het geluid, hoorde men hem niet aankomen. De V2-operaties stonden onder leiding van de beruchte SS-Werfer-Abteilung 500.
- De logistieke keten: Raketonderdelen werden per trein aangevoerd via het station van Ommen, waarna ze in de diepe bossen van het nabijgelegen landgoed Archem in het geheim werden gemonteerd.
- De lanceerplaatsen: Vanuit Archem werden de startklare raketten op transport gezet naar mobiele afvuurlocaties. De belangrijkste bases lagen op de Eelerberg bij Hellendoorn en op de landgoederen Hessum en Mataram in Dalfsen.
- Mislukte lanceringen: Net als de V1 was de V2 een onvoorspelbaar wapen. Op 4 december 1944 ging het gruwelijk mis toen een V2 vlak na de lancering vanaf de Eelerberg neerstortte in het nabijgelegen dorp Luttenberg (Salland). De enorme explosie kostte aan 19 burgers het leven en verwoestte een deel van het dorp.
In totaal werden er vanuit Overijssel en Twente honderden raketten afgevuurd. Pas eind maart 1945, toen de geallieerde troepen Overijssel binnentrokken, ontruimden de Duitsers de lanceerplaatsen haastig en vluchtten ze terug naar Duitsland.
Sporen in het landschap
Hoewel de Duitsers en de geallieerden na de oorlog de meeste restanten hebben vernietigd of opgeruimd, zijn er nog altijd sporen te vinden:
- Bij de Eelerberg (Hellendoorn) herinnert een gedenkteken ("Crashlocatie 21") aan de V2-geschiedenis.
- Op landgoed Mataram (Dalfsen) staat een speciale herdenkingssteen met de contouren van een V2-raket.
- In de bossen van Salland en Twente zijn op sommige plekken nog de betonnen funderingen of omwalde structuren van de voormalige V1-banen in de grond te herkennen.
In Hellendoorn wordt een V2-raket gelost en gereedgemaakt voor transport naar een lanceerplaats. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Duitse bezetters dergelijke raketten voor aanvallen op geallieerde steden, waaronder Antwerpen. De V2 was een van de eerste ballistische raketten en veroorzaakte veel slachtoffers en schade.
Een V2-raket die in Antwerpen neerkwam, werd tijdens de Tweede Wereldoorlog afgeschoten vanuit Hellendoorn in Overijssel. Vanuit deze regio werden in de laatste oorlogsfase raketten gelanceerd richting geallieerde doelen, waaronder de havenstad Antwerpen.
In het Memory Vrijheidsmuseum in Nijverdal is een V2-raket op schaal gemaakt. Dit schaalmodel geeft bezoekers een duidelijk beeld van het formaat en de techniek van de V2, een Duitse raket die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ingezet. De presentatie sluit aan bij het verhaal van oorlog, bezetting en bevrijding en helpt om de impact van dit wapen op Nederland en de rest van Europa beter te begrijpen.
Hier liep een spoorlijn vanaf station Ommen naar de lanceerplaatsen aan de Eelerbergweg, ten noorden van Hellendoorn. De spoorverbinding diende voor het vervoer van materieel en personeel naar dit gebied.
De V2-afvuurlocatie in Hellendoorn herinnert aan de gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. In de laatste oorlogsmaanden werden op verschillende plaatsen in Nederland Duitse V2-raketten opgesteld en afgevuurd. Deze raketten waren bedoeld voor aanvallen op geallieerde doelen, maar vormden ook een groot gevaar voor de omgeving door ongelukken, neerstortende raketten en mogelijke vergeldingsacties. De locatie in Hellendoorn maakt duidelijk dat de oorlog niet alleen aan het front werd uitgevochten, maar ook een directe invloed had op dorpen en inwoners in Nederland.
Op de Luttenberger Enk vond tijdens de Tweede Wereldoorlog een tragische ramp plaats met een V2-raket. De Duitse V2 was een onbemand langeafstandswapen dat vanuit Nederland en andere bezette gebieden op geallieerde doelen werd afgevuurd. Een mislukte lancering of neerstorting kon grote gevolgen hebben voor de omgeving. De gebeurtenis op de Luttenberger Enk herinnert aan de risico’s die omwonenden liepen, ook op plekken die niet direct aan het front lagen. De ramp vormt daarmee een aangrijpend onderdeel van de lokale oorlogsgeschiedenis.
Op maandagmiddag 4 december 1944 voltrok zich een enorme tragedie op de Luttenberger Enk, bekend als de V2-ramp van Luttenberg.
Om 15:28 uur werd vanaf de nabijgelegen Eelerberg door een Duitse SS-eenheid een V2-raket gelanceerd met als doel Antwerpen. De onvoorspelbare raket weigerde echter al snel na de start en stortte na vier kilometer neer in een weiland aan de Blikweg (toen de Enkweg) op de Luttenberger Enk.
De fatale ontplofing
De inslag trok direct een grote groep nieuwsgierige toeschouwers uit de omgeving aan. Omdat de raket bij de landing niet direct explodeerde, kwamen buurtbewoners dichtbij kijken om het onbekende wapen te inspecteren. Ongeveer 15 minuten na de neerstorting – exact op het moment dat de tijdsontsteking in Antwerpen had moeten afgaan – ontplofte de springlading alsnog. [
Slachtoffers en impact
- 19 burgers kwamen om het leven. De slachtoffers varieerden in leeftijd van 7 tot 70 jaar.
- De explosie sloeg een enorme krater in de enk en richtte zware schade aan in de directe omgeving.
- Onder de doden bevonden zich veel lokale bewoners, waaronder de bekende aannemer Piet Otten en de 16-jarige Albert Tijhuis.
Ter nagedachtenis aan deze gitzwarte dag is er later een monument opgericht nabij de rampplek in Luttenberg om de slachtoffers te blijven herdenken. Meer details over de geschiedenis van deze lanceringen en de impact op de regio zijn te vinden via Visit Hellendoorn
V-1 en V-2 expositie in het Memory Vrijheidsmuseum Nijverdal
In het Memory Vrijheidsmuseum in Nijverdal is een model van de Duitse V2-raket te zien. De V2 was een van de eerste langeafstandsraketten ter wereld en werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland ingezet tegen onder meer Londen, Antwerpen en Luik. Het wapen veroorzaakte veel slachtoffers en leed, zowel in de getroffen steden als onder de dwangarbeiders die onder zware en mensonterende omstandigheden aan de productie moesten werken. Het model helpt bezoekers om de techniek en schaal van deze raket beter te begrijpen, maar plaatst die ontwikkeling vooral in de context van oorlog, bezetting en de gevolgen voor burgers. Daarmee sluit het aan bij de missie van het museum: herinneren, leren en stilstaan bij de betekenis van vrijheid.
In restaurant Hollywood bij Holten hadden we onze lunch
Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten
We bezoeken de indrukwekkende Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten. De Canadese Oorlogsbegraafplaats Holten is een indrukwekkende militaire begraafplaats aan de rand van Holten, in Overijssel. Hier liggen bijna 1.400 militairen van het Gemenebest begraven die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen, onder wie voornamelijk Canadese soldaten. Zij sneuvelden tijdens de bevrijding van Nederland en in de laatste oorlogsfase in Europa. De begraafplaats wordt onderhouden door de Commonwealth War Graves Commission en is een plaats van rust, herinnering en dankbaarheid. Bezoekers kunnen er stilstaan bij de persoonlijke verhalen achter de graven en bij de grote betekenis van de Canadese inzet voor de Nederlandse vrijheid.
Het graf van de eerste gesneuvelde Canadese militair bij de bevrijding van Groningen: Fred Butterworth.